Struikelen over de uitvoering

Staatssecretaris Menno Snel treedt af. De SP is verheugd, maar de ‘slachtoffers’ van zijn beleid niet. Die hadden liever gezien dat hij was aangebleven om de problemen met de toeslagen bij de Belastingdienst op te lossen. Want als er iemand was die het kon, dan was hij het. Groter kan het contrast niet zijn tussen de wereld van de politici en de complexiteit in de uitvoering die door politiek verantwoordelijken gedragen wordt. Hoe kunnen we hier balans in brengen?

Struikelen over de uitvoering
Menno Spaan
Menno Spaan |
Blog
|

Problemen in de uitvoering

Van de laatste tien afgetreden bewindspersonen vielen er acht over uitvoeringsproblemen: van een bonnetje dat zoek raakt tot fraude met belastingtoeslagen tot gebrekkig materiaal bij Defensie tot problemen met de HSL, allemaal ging het over de uitvoering. Tel daar de huidige problemen bij op die het ministerie van Justitie en Veiligheid, de Belastingdienst en andere uitvoeringsorganisaties hebben en je ziet waar het in Den Haag over gaat, namelijk over problemen in de uitvoering. Zo vergaand zelfs dat de Tweede Kamer een tijdelijke onderzoekscommissie heeft ingesteld die onderzoek gaat doen naar problemen bij uitvoeringsorganisaties van de overheid. En wat gaat de conclusie worden? Dat kan ik u nu al vertellen: de uitvoering staat te veel op afstand van het beleid, de politiek bemoeit zich teveel met de uitvoering en de uitvoering wordt onderschat en te instrumenteel ingericht als er nieuwe plannen komen waardoor fouten, budgetoverschrijdingen of langere doorlooptijden het gevolg zijn en de doelgroep van het beleid het slachtoffer wordt.

Maar is er dan niet een meer fundamentele laag waarin we tot verbeteringen kunnen komen? Laten we voorop stellen dat het met de Nederlandse overheid vergeleken met andere landen niet slecht gaat. Hier en daar zijn er iets te veel administratieve ingewikkeldheden, maar verder presteren overheidsorganisaties in Nederland goed, mede dankzij een breed maatschappelijk middenveld dat een ondersteunende rol vervult.

Kunnen we ook op een meer fundamenteel niveau tot verbetering in de uitvoering komen?

En ten tweede: uitvoerende maatregelen kunnen in een politieke context verschillend worden uitgelegd, wat voor complexiteit zorgt. Er gaat voor het eerst een klein beetje budget naar bepaald beleid. Dat is voor de voorstanders iets positiefs om op te wijzen. De tegenstanders geven aan dat het goed is dat zij voor elkaar hebben gekregen dat het niet meer is geworden. De oplossing is suboptimaal en ja, je kan dit helaas alleen maar accepteren in een land waarin coalitievorming vaak complex is en compromissen onderdeel zijn van het bestaan.

De uitvoering in positie

Dit gezegd hebbende, door naar de fundamentele laag, Hoe brengen we de uitvoering nu echt in positie? Wat moet u in de uitvoering, u als beleidsmaker en u als stafmedewerker doen? Ik kom tot vijf punten.

  1. Herwaardeer het vakmanschap door opleidingen die vakgerelateerd zijn, door vakmensen die de praktijk kennen een stem te geven in de top van de organisatie en door deze mensen in het functiegebouw niet te dwingen om manager te worden als zij willen doorstomen. Met andere woorden: zorg voor een loopbaanpad langs de inhoud van het vak en eventueel mogelijkheden om over te stappen naar een ander vak als verticaal doorstromen niet mogelijk is.
  2. Laat de eindbestuurder een tijdje zitten. Door eindbestuurders meer dan vijf jaar te laten zitten kunnen zij ook aan de slag met de consequenties in de uitvoering van hun eigen beleid. Bovendien geeft dit ook een langere adem voor uitvoeringskwesties en wordt daarop dan consequent doorgezet. Dit geeft helderheid over de koers in de organisatie waar de vakmensen aan bijdragen.
  3. Verplicht medewerkers om mee te lopen in de uitvoering voordat ze een beleidsfunctie gaan bekleden. Het klinkt zo logisch, maar het gebeurt nergens: als jonge academicus ga je eerst minimaal een half jaar, maar liever een jaar of twee jaar de uitvoering in. Dat wil zeggen: de plek waar het beleid in praktijk wordt gebracht en je ervaart wat de consequenties van beleidsmaatregelen zijn. Alleen daarna mag je pas doorstromen naar een beleidsfunctie.

    Laat de uitvoering nieuw beleid invullen, binnen de kaders die door politiek en bestuur gesteld zijn

  4. En dan, iets ingewikkelder, maar zeker haalbaar: laat politiek en bestuur beslissen over kaders waarbinnen nieuw beleid tot stand komt en laat de direct belanghebbenden deze vervolgens invullen. Als publieke organisatie organiseer je het proces door het goed te faciliteren en daar waar nodig inhoudelijke kennis toe te voegen.
  5. En tot slot: laat ambtenaren technische (on)mogelijkheden uitleggen aan de volksvertegenwoordigers zoals dat nu in gemeenteraden regelmatig gebeurt, maar ook op nationaal niveau mogelijk moet zijn. Op deze manier worden onderwerpen ontdaan van hun politieke lading en blijven ze uit de arena van het politieke krachtenveld.

Als de kans groot is dat je kunt struikelen over de uitvoering, dan ga je je er al snel mee bemoeien als politiek verantwoordelijke, terwijl je daarmee de risico’s op fouten alleen maar vergroot. Neem dus even afstand en kijk naar de fundamentele laag. En laten u en ik hen daarbij helpen door hieraan allemaal op ons eigen niveau bij te dragen.

Deze blog verscheen eerder in het Water Governance Tijdschrift, nr. 01/2020.

Op onze pagina over verandermanagement leest u meer over publiek leiderschap in relatie tot de uitvoering.

Nieuwsbrief

Iedere week stellen wij met veel aandacht een nieuwsbrief samen over één van onze thema's. Vink aan waarover u de nieuwsbrief wilt ontvangen.

Onze nieuwsitems zijn kort, zonder PR-praat en met relevante informatie op het vakgebied. Wij respecteren uw privacy.