Zelfsturing in de overheid: tijdelijke trend of toekomstperspectief?

Steeds meer overheidsorganisaties gaan over op zelfsturing. Leidinggevenden komen te vervallen en medewerkers nemen de taken over. Past 'zelfsturing', ondanks de anarchistische bijklank in het toekomstbeeld van de overheid?

Zelfsturing in de overheid: tijdelijke trend of toekomstperspectief?
Menno Spaan
Menno Spaan |
Blog
|

Zelfsturing. Het begon drie jaar geleden. Wij kregen de unieke kans om bij de gemeente Nijkerk zowel de gemeenteraad, als het college en de gemeentelijke organisatie te begeleiden naar een nieuwe manier van werken. De kans was uniek omdat maar weinig organisaties een adviesbureau zo’n brede verantwoordelijkheid durven te geven. Daar sprak vertrouwen uit. En het bood de mogelijkheid om een flexibele organisatie op te bouwen parallel aan een andere manier van werken waarbij de samenleving centraal staat en ‘overheidsparticipatie’ invulling krijgt. Die trajecten versterken elkaar.

Nu drie jaar later, heeft de gemeente al het beïnvloedbare budget aan de samenleving gegeven. Deze bepaalt de visie en de doelstellingen. De gemeente faciliteert het proces. Het college is hiervoor verantwoordelijk, raadsleden bepalen de kaders. Het is een enorme omslag die vorm krijgt dankzij een enorm commitment van raadsleden, het lef om voor een nieuwe werkwijze te kiezen, politiek op momenten echt even helemaal overboord te zetten en te reflecteren op elkaars houding en gedrag. Maar ook in de ambtelijke organisatie is veel veranderd: medewerkers die werken zonder leidinggevenden, die zelf in de teams doelstellingen formuleren, zelf bepalen hoe je die bereikt, daar beslissingen over nemen en zelf conflicten oplossen.

Op dit laatste wil ik nader ingaan. Zelfsturing in overheidsorganisaties: is dit een tijdelijke trend, of is dit het toekomstperspectief? In Nijkerk kwam zelfsturing min of meer ‘toevallig’ tot stand. We motiveerden medewerkers om initiatief te nemen. Dat liep uit de hand. Meer dan 50% ging via een interne klussenbank elders in de organisatie werken. Een medewerker formuleerde het als volgt: “We wilden minder management, ‘iets met zelfsturing’. De leidinggevenden hielpen ons door hun taken neer te leggen. De zelfsturing was geboren. En de organisatie werd volledig zelfsturend.”

De afgelopen periode heb ik beperkt tijd gehad om te kijken wat elders gebeurt op het gebied van zelfsturing. Nu doe ik dat wat meer. En wat ik zie is dat er inmiddels veel meer initiatieven zijn op het gebied van zelfsturing. Bij gemeenten, maar ook bij de rijksoverheid, waar wij in een organisatie betrokken zijn. Ik zie precies dezelfde ontwikkeling als wij in Nijkerk hebben meegemaakt, met dezelfde ups en downs. Maar ook zie ik de eenvoud van de nieuwe werkwijze: leidinggevenden hebben een rol als zorgdrager, als controller, als contactpersoon met de omgeving en als vernieuwer. Verdeel deze rollen in een team van medewerkers, stel doelen, maak afspraken over besluitvorming en conflicthantering, en je hebt een zelfsturend team. Waar een organisatie uit grote brokken met afdelingen bestond die slecht met elkaar communiceren en onderling wedijveren, ontstaat een organisatie met veel kleine cellen die flexibel op elkaar inspelen en zich vormen naar de behoefte van de omgeving.

Het woord ‘zelfsturing’, roept weerstand op. Het oogt anarchistisch. Dat past niet bij de overheid. Maar ik ben erin gaan geloven. Medewerkers die thuis verantwoordelijk zijn voor belangrijke beslissingen over hun hypotheek, verzekeringen, de school van hun kinderen, laten wij het denken stopzetten op het moment dat ze de organisatie binnenlopen. We geven ze checklists, we controleren of ze hun werk wel doen. We maken ze afhankelijk van instructies. Dit langzaam afpellen en de verantwoordelijkheid weer bij de mensen zelf leggen, het past in het toekomstplaatje van een overheid die flexibel kan reageren op zijn omgeving en kan omgaan met de steeds hogere verwachtingen van de burger. Mijn voorspelling is dat tussen nu en tien jaar het merendeel van de overheidsorganisaties op deze nieuwe manier van werken zal zijn overgegaan.

Het enige dat ontbreekt is een ander woord voor ‘zelfsturing’. En voor ‘beleidsmedewerker’, want dat past er ook niet meer bij. Suggesties? Ik houd mij aanbevolen!

Voor voorbeelden van zelfsturende teams in overheidsorganisaties en voor onze kennisbank gaat u naar onze themapagina over zelfsturende teams.

Nieuwsbrief

Iedere week stellen wij met veel aandacht een nieuwsbrief samen over één van onze thema's. Vink aan waarover u de nieuwsbrief wilt ontvangen.

Onze nieuwsitems zijn kort, zonder PR-praat en met relevante informatie op het vakgebied. Wij respecteren uw privacy.

Terug naar de Meting innovatiekracht
>Terug naar de Meting innovatiekracht